Hoe duurzaamheid bij Actium blijft leven ondanks wisselingen en financiële krapte
We zien het vaak: een organisatie gaat bevlogen van start met een duurzaamheidsvisie. Maar dan is er een directiewissel, een cruciale manager verandert van baan, personeel stroomt in en uit, budgetten krimpen. De flow gaat eruit, de prioriteiten verschuiven en het opgebouwde momentum ebt langzaam weg
Zo niet bij Actium. Deze woningcorporatie in Noord-Nederland blijft al acht jaar koersvast, ondanks meerdere personele wisselingen en veranderende financiële omstandigheden. Hoe lukt het hen om consistent stappen te blijven zetten in hun duurzaamheidsreis? TNS-associate Hilda Feenstra vroeg het aan organisatieadviseur Annet van Rossum en Eelkje Idsardi, adviseur Strategie & Beleid. Zij vertellen het verhaal over de duurzaamheidsreis van Actium. Open, eerlijk en zoekend, over de successen én de hobbels.
Van plan naar koers
Annet staat mee aan het begin van de duurzaamheidsreis van Actium en is een constante factor door de verschillende fases. Terugkijken op 2018 voelt voor haar als kijken naar een andere organisatie.
“We werkten in de jaren vóór 2018 met een ondernemingsplan, met gedetailleerd omschreven activiteiten. Maar gaandeweg ontstond de behoefte aan iets abstracters. Een wenkend perspectief, een koers die wel richting geeft maar ook ruimte laat om samen te bedenken hóe we daar uitvoering aan geven”.
Duurzaamheid krijgt in dat nieuwe koersplan voor het eerst een prominente plek, als volwaardige opgave. Maar het zit daarmee nog niet in ons denken en handelen. Daarom maken we er een programma van, met een programmaregisseur die zich daarop kan richten.” In die periode heeft Actium een manager vastgoed die bij een vorige werkgever in aanraking is gekomen met The Natural Step en bevlogen is geraakt over duurzaamheid. Hij introduceert Suzanne Wacanno van TNS als gesprekspartner voor het opzetten van het programma.
TNS als taal
De ruimte die het koersplan biedt, wordt volop benut: het ene na het andere duurzame initiatief borrelt omhoog. Annet: “Er gebeurt zoveel tegelijk dat we beseffen dat we een visie op duurzaamheid nodig hebben. Wat verstaan we eronder? Welke thema’s vinden we belangrijk? Waar willen we op worden aangesproken? En hoe kunnen we de energie in onze organisatie daarvoor benutten?”
Met die vragen zoekt Actium weer contact met TNS. Wat volgt zijn sessies met het MT en met een clubje collega’s dat zichzelf #GroenDoen noemt en collega’s enthousiast maakt voor duurzaamheid met laagdrempelige acties. De sessies vormen een gezamenlijke zoektocht naar een gedeeld begrip van duurzaamheid en een gedeeld beeld van de rol van Actium hierin. Dat resulteert in een duurzaamheidsvisie, met de vier principes van TNS als gedeelde taal en toetssteen.
Van programma naar lijn
Als Eelkje in 2023 bij Actium begint als adviseur Strategie en Beleid, treft ze een organisatie aan waar duurzaamheid inmiddels zo is ingebed, dat de verschillende teams er op hun eigen manier aan werken. Dat klinkt fantastisch. Maar een duurzaamheidsreis is geen rechte lijn en er zijn dan ook nog volop hobbels. “Er was een uitvoeringsprogramma, maar dat werd niet overal uitgevoerd zoals bedacht. De programmaregisseur sprak de teammanagers daar op aan, maar die vroegen zich af waarom, want hun team deed immers al zo veel. Of ze herkenden zich niet in de gestelde doelen. Ook zijn er dan al meetsystemen, maar die werken niet goed omdat de nulsituatie niet is vastgelegd. En ambities in projecten botsen in de praktijk met de wensen van huurders die hun eigen tuin toch echt achter een schutting willen, ook als die tuin onderdeel is van een biobased woningproject,” somt Eelkje op.
En toch zijn dat geen redenen om de ambities af te zwakken, mede dankzij een manager die er echt voor gaat stáán. De visie blijft overeind, maar de programmatische aanpak wordt verlaten en de verantwoordelijkheid wordt in de lijn gelegd. Eelkje: “De teammanagers hebben zelf genoeg ideeën over de impact die ze kunnen hebben met hun team. Het is inspirerend dat ze zich er echt eigenaar van voelen en dat het niet meer nodig is dat het aan één persoon kleeft.”
Tegelijk is volledig loslaten ook geen optie. Zoals Eelkje het verwoordt: “Als we het helemaal loslaten, weten we ook niet of het al genoeg geland is. Met wisselende teammanagers, weten die dan nog hoe ze dit in hun werk integreren? Dat vroeg om een aanjaagclubje.” Zo is het focusteam geboren: een groep collega’s verspreid over de organisatie die het thema levend houdt.
Zoeken naar wat werkt
Een paar jaar, een directiewissel en enkele nieuwe teammanagers verder dreigt de aandacht voor duurzaamheid toch wat te verslappen, herinnert Eelkje zich. “Dan hadden we bijvoorbeeld een inspirerende bijeenkomst met leidinggevenden, iedereen enthousiast, iedereen de deur uit met een aantal acties. En dan blijkt bij het vervolg drie weken later dat het niet is opgepakt.” Ze vertelt het zonder verwijt, maar wel geraakt. “Dat doet iets met je. Je vraagt je af: wat is dan onze rol? Waarom lukt het niet?”
Zoekend naar een antwoord op die vraag, blijft het focusteam consistent doorgaan met wat wèl werkt om duurzaamheid levend te houden. Door het organiseren van ‘de maand van de duurzaamheid’, met inspirerende sprekers, duurzame uitdagingen en workshops. Of speels, zoals met een magnetische knikkerbaan op de koersdag. Wie een knikker rolt, krijgt daarna een kaartje met een pittige stelling over duurzaamheid. Bijvoorbeeld: ” Actium moet blijven doorgaan met verduurzaming, ook als dat ten koste gaat van betaalbaarheid”, ”Op elke nieuwbouwlocatie moeten we meer groen terugbrengen dan er verdwijnt” of “Circulair bouwen hoort net zo vanzelfsprekend te zijn als veilig bouwen”. Het werkt: op het wandbord naast de baan plakken steeds meer post-its en ontstaan gesprekken waardoor het thema weer breder gaat leven. Ook een succes is de recycle-markt rond Sinterklaas, waarbij collega’s tweedehands cadeautjes meebrengen en ruilen. Dat is inmiddels een jaarlijkse traditie geworden.
In de organisatie wordt de impact van de prominente plek van duurzaamheid in de koers concreet zichtbaar: Er komen biobased woningen in Diever, een iconische circulaire zonnecarport bij het kantoor (die genomineerd werd voor de ‘Duurzame 30’), een volledig geëlektrificeerd wagenpark, een actief vergroeningsprogramma in wijken. En nu een meerjarig verduurzamingsprogramma voor 2400 woningen, uitgevoerd in samenwerking met vier vaste aannemers die zijn geselecteerd op hun commitment aan duurzaamheid. Dat is impact op schaal.
Nieuw kantelpunt
“Blijf zoeken naar andere mogelijkheden, ook binnen die beperkingen.
En durf het groot te denken. Daar krijg je elke keer een bak energie van.“
Op dit moment staat Actium weer op een kantelpunt. De gedreven manager is onlangs vertrokken, de financiële ruimte voor woningcorporaties is aanmerkelijk krapper geworden en de beschikbaarheid van sociale huur staat onder zware druk – allemaal risicofactoren die kunnen zorgen voor verslapping van de duurzame koers. Er komt een nieuw koersplan, want de financiële krapte noodzaakt tot herprioritering. En duurzaamheid krijgt daarin opnieuw een andere plek.
En toch, of misschien juist daardoor, gaat Actium aan de slag met een vernieuwde duurzaamheidsvisie. Om te kijken welke doelen al zijn bereikt, welke thema’s de horizon van 2050 verdienen en hoe duurzaamheid zijn plek houdt ook als er scherper gekozen moet worden waar geld en tijd aan besteed worden.
Annet: “Juist nu er minder financiële ruimte is, is het TNS-raamwerk een heel handig toetsingskader. De vraag is dan niet wat we ons kunnen veroorloven, maar: hoe pakken we dit aan binnen de randvoorwaarden voor duurzaamheid? Zoals onze directeur-bestuurder het zegt: schaarste is geen reden om een beherende organisatie te worden. Het is een reden om nog creatiever en innovatiever te worden. Ik zie dat ook als opdracht aan onszelf als focusteam: blijf prikkelen, blijf zoeken naar andere mogelijkheden, ook binnen die beperkingen. Dat kan juist heel mooie dingen opleveren. En ik denk dat dat ook de kracht van TNS is. Er zit zoveel inspiratie en enthousiasme in. Dat werkt aanstekelijk, die verliefdheid op de toekomst.” Eelkje knikt: “En ook het groot durven denken. Daar krijg je elke keer een bak energie van.”
De duurzaamheidsmix
Annet vat haar acht jaar ervaring met duurzame ontwikkeling kernachtig samen: “Met alleen een visie lukt het niet. Met alleen leuke initiatieven van collega’s ook niet. Met alleen borging in de lijn ook niet. Het is een mix. En dat is precies wat het zo mooi maakt.” Die mix bestaat bij Actium uit drie lagen die elkaar versterken:
1. Richting:
een koers waarin duurzaamheid een vaste plek heeft, een visie die bij herijking opnieuw wordt doorleefd, en een raamwerk als kompas dat helpt om ook moeilijke afwegingen consistent te maken.
2. Energie van onderop:
het GroenDoen-team gaat over in een focusteam. De recycle-markt wordt een jaarlijkse traditie. Cadeautjes gaan jaar na jaar van collega naar collega. Er duikt een knikkerbaan op bij de koersdag. Een maand van de duurzaamheid vult de agenda met sprekers, excursies en lezingen die soms niets met woningbouw te maken hebben, maar alles met het grotere plaatje. Allemaal initiatieven die van onderaf zijn ontstaan en van bovenaf de ruimte hebben gekregen.
3. Borging in de processen:
duurzaamheidsprincipes zitten inmiddels in de aanbestedingsdocumenten, de initiatiefdocumenten voor nieuwbouw en de startdocumenten voor renovatieprojecten. Nieuwe medewerkers doen een e-learning en een basisworkshop over The Natural Step-aanpak. De spelregels van TNS zitten in de uitvraag aan aannemers voor het grote verduurzamingsprogramma waarbij 2400 woningen worden verduurzaamd.
Dit is de minst zichtbare maar misschien wel de meest duurzame laag: hier wordt duurzaamheid de normale manier van werken.
Op de vraag welk advies ze andere corporaties meegeven om koersvast te blijven in woelige tijden, antwoorden Annet en Eelkje eensgezind:
“Aandacht, aandacht, aandacht. Blijf het onderwerp aandacht geven. In welke vorm, op welke schaal, of met welke beperkingen dan ook. Er kan altijd iets wèl.”
Actium is een woningcorporatie in 7 Drentse en 1 Friese gemeente met ruim 15.000 woningen. The Natural Step ondersteunt Actium al sinds 2019 bij het ontwikkelen en doorleven van haar duurzaamheidsvisie.
