De woningnood is groot. Het tekort bedraagt circa 396.000 woningen. De nieuwbouwproductie bleef in 2024 én 2025 steken op circa 69.000 woningen per jaar. Dat is ruim onder de 100.000 woningen die nodig zijn. De druk op corporaties, ontwikkelaars en gemeenten is enorm.

En dus hoor je steeds vaker: “Duurzaamheid is belangrijk, maar beschikbaarheid gaat nu even voor.” Of: “Eerst bouwen. De rest komt later wel.”

Ik snap waar dat vandaan komt. Het klinkt pragmatisch, maar het is een denkfout.

Niet omdat duurzaamheid “ook belangrijk” is. Maar omdat de werkelijkheid zich niets aantrekt van de manier waarop wij haar in stukjes hebben opgeknipt.

De trechter

Stel je de situatie waarin we zitten voor als een trechter. Twee lijnen bewegen langzaam naar elkaar toe.

De ene lijn daalt. Biodiversiteit neemt af. Ecosystemen raken overbelast. De capaciteit van het energienet raakt op. De kwaliteit van lucht, water en bodem neemt af. Grondstoffen worden schaarser. Dat zijn geen losse problemen. Het zijn signalen dat het fundament onder bouwen, wonen en ondernemen smaller wordt.

De andere lijn stijgt. Meer mensen. Meer woningen nodig. Meer energievraag. Meer mobiliteit. Meer consumptie. De opgaven groeien. De vraag groeit. De ambities groeien.

De ruimte tussen die twee lijnen is de manoeuvreerruimte die we hebben om te handelen. En die ruimte wordt steeds kleiner.

Hoe verder je in die trechter komt, hoe vaker je tegen de wanden botst. Niet als theoretisch risico, maar als dagelijkse werkelijkheid. En hoe kleiner de manoeuvreerruimte wordt, hoe minder je bereikt met oplossingen die maar één deel van het probleem aanpakken.

Drie keer dezelfde les

Het energienet

Jarenlang was een stroomaansluiting een formaliteit. Die tijd is voorbij. Niet omdat er iets onverwachts gebeurde, maar omdat we een voorspelbare ontwikkeling te lang als losse onderdelen hebben behandeld. We wisten dat de energievraag zou groeien. We wisten dat de energietransitie om elektrificatie zou vragen. Maar het energiesysteem is niet in hetzelfde tempo meeontwikkeld.

TenneT waarschuwde in februari 2026 voor een dreigende aansluitstop in Gelderland, Utrecht en Flevoland. Door stevige maatregelen is een brede aansluitstop inmiddels afgewend, maar de situatie blijft kwetsbaar en in deelgebied Breukelen-Kortrijk geldt een aansluitpauze. Woningbouwprojecten komen op dezelfde wachtlijst als alle andere aanvragers. Er zijn signalen dat opgeleverde woningen maandenlang leegstaan omdat een stroomaansluiting ontbreekt.

Netcongestie is niet het probleem zelf. Het is het zichtbare symptoom van een energiesysteem waarvan de onderdelen niet in samenhang zijn ontwikkeld. Dit is geen duurzaamheidsprobleem dat toevallig ook de bouw raakt. Het is één systeemprobleem dat we jarenlang in aparte werelden hebben behandeld.

Stikstof

Jarenlang hebben we economische groei georganiseerd alsof ecologische grenzen later wel opgelost konden worden. Na de uitspraak van de Raad van State eind 2024 over intern salderen concludeerde Bouwend Nederland in maart 2025 dat tot 2030 circa 244.000 woningen in gevaar komen. Meer dan een derde van de geplande productie. In Drenthe, Gelderland, Overijssel en Noord-Brabant liepen de loketten voor nieuwe bouwvergunningen vast.

Je kunt daar van alles van vinden. Maar de natuur onderhandelt niet. Niet omdat ecologie belangrijker is dan bouwen, maar omdat het dezelfde fysieke werkelijkheid is.

Gezondheid

Als snelheid en lage kosten leidend worden, maken we soms keuzes waarvan de gevolgen pas jaren later zichtbaar worden. Een actueel voorbeeld is ureumformaldehydeschuim (UF-schuim). Jarenlang is dit op grote schaal gebruikt als goedkope spouwmuurisolatie, deels met rijkssubsidie. Begin 2026 sloeg de GGD alarm na onderzoek naar formaldehyde-emissies en gezondheidsklachten bij bewoners. Zembla liet zien dat de risico’s al decennia bekend waren. Per 1 april 2026 is de subsidie stopgezet. Tienduizenden woningen zijn al geïsoleerd met dit materiaal.

Een woning die vandaag “betaalbaar” lijkt maar morgen gezondheidskosten en aansprakelijkheidsrisico’s veroorzaakt, is niet betaalbaar. Ook hier was het onderscheid tussen “goedkoop bouwen” en “gezond bouwen” altijd kunstmatig.

Pijlers zijn geen keuzemenu

Veel beleid is opgebouwd rond pijlers. Betaalbaarheid. Beschikbaarheid. Duurzaamheid. Leefbaarheid. Gezondheid.

Op zich is daar niets mis mee. Pijlers zijn dragende elementen die in elk bouwwerk onmisbaar zijn.

Maar dan moet je ze ook zo behandelen.

Als je in een gebouw één pijler weghaalt, verzwakt de hele constructie. Dat merk je niet meteen. Misschien pas als het stormt.

Dat is precies wat er gebeurt wanneer we pijlers behandelen als een keuzemenu: “dit jaar focussen we op beschikbaarheid, duurzaamheid doen we later.” Dat is geen prioritering. Dat is een dragende pijler onder het gebouw weghalen en hopen dat het blijft staan.

Als dat abstract klinkt: denk aan een gezin dat eindelijk een woning vindt, maar terechtkomt in een slecht geïsoleerd huis. Een te hoge energierekening, vocht, gezondheidsproblemen, stress. Dat is geen betaalbaarheidsprobleem. Geen duurzaamheidsprobleem. Geen gezondheidsprobleem. Het is één situatie waarin alles tegelijk samenkomt. En waarin je niets echt oplost als je het los blijft bekijken.

Het probleem is nooit geweest dat we in pijlers denken, maar dat we zijn vergeten dat ze samen één systeem vormen.

De vraag die we niet stellen

Veel discussies gaan over wat we doen als we al vastlopen. Als het net vol zit. Als stikstof een vergunning blokkeert. Als materiaalkeuzes later ongezond blijken.

Dat is nodig. Maar het blijft schadebeperking.

De belangrijkere vraag is: hoe voorkomen we dat de trechter steeds krapper wordt?

Dat vraagt om een andere manier van kijken. Niet beginnen bij de uitdagingen van vandaag, maar bij de voorwaarden voor een samenleving die ook over vijftig jaar nog kan functioneren. En dan terugredeneren: wat moeten we vanaf nu anders doen?

Die voorwaarden zijn eigenlijk heel concreet. We kunnen niet eindeloos stoffen uit de aarde halen en verspreiden in de natuur. We kunnen niet blijven werken met stoffen waarvan we de effecten onvoldoende kennen. We kunnen ecosystemen niet sneller blijven aantasten dan ze zich kunnen herstellen. En we kunnen geen gezonde samenleving bouwen als mensen structureel worden belemmerd in hun basisbehoeften: gezondheid, veiligheid, betekenis, invloed en ontwikkeling.

Dit zijn geen duurzaamheidsdoelen voor erbij, maar ontwerpvoorwaarden. Ze bepalen of een woning, een wijk of een stad over dertig jaar nog functioneert. Elke keuze die voldoet aan de voorwaarden, vergroot onze toekomstige handelingsruimte. Elke keuze die er niet aan voldoet, maakt de trechterruimte smaller.

Wat dit concreet vraagt

Anders werken.

Niet eerst plannen maken en daarna ontdekken dat het net vol zit, de stikstofruimte ontbreekt of de materialen later problemen geven. Maar systeemvoorwaarden vanaf het begin meenemen in het ontwerp.

Voor gemeenten betekent dat: woningbouwplannen koppelen aan netcapaciteit, stikstofruimte, water, groen, mobiliteit en voorzieningen voordat locaties definitief worden.

Voor corporaties betekent het: niet alleen sturen op aantallen en investeringskosten, maar op de leefkwaliteit van huurders over de hele levensduur van een woning. Geen “massa is kassa”, maar woningen die ook over dertig jaar nog goed, gezond en betaalbaar zijn.

Voor ontwikkelaars betekent het: bouwen met minder uitstoot, minder materiaalverlies en gezondere materialen. Niet als duurzaamheidsbonus, maar als voorwaarde om überhaupt verder te kunnen.

En het betekent dat bestuurders stoppen met de vraag “welke pijler gaat nu voor?” De echte vraag is: hoe ontwerpen we zo dat de toekomstige manoeuvreerruimte groter wordt in plaats van kleiner?

De trechter wordt smaller. De keuze is nu.

De dalende lijn stopt niet vanzelf. Ecosystemen onder druk herstellen zich niet vanzelf. Netcapaciteit ontstaat niet vanzelf. En de gezondheidseffecten van verkeerde materiaalkeuzes verdwijnen niet omdat we ze buiten de businesscase houden.

Tegelijk blijft de vraag stijgen. Meer woningen. Meer energie. Meer mobiliteit. Meer ruimtegebruik. Meer druk op mensen, natuur en infrastructuur.

De twee lijnen bewegen op elkaar af. Hoe langer we wachten, hoe minder ruimte er overblijft om goede keuzes te maken.

Dat maakt systeemdenken geen luxe, maar de enige aanpak die nog realistisch is.

Wij hebben de wereld opgeknipt in losse thema’s. De werkelijkheid doet daar niet aan mee.

Ontwerpen voor een leefbare toekomst begint met erkennen dat betaalbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid geen concurrerende belangen zijn, maar eigenschappen van hetzelfde systeem.

En dat systeem onderhandelt niet. Het werkt, of het werkt niet.

Het bericht De toekomst laat zich niet opdelen in pijlers verscheen eerst op The Natural Step.

Door vanaf dit toekomstbeeld terug te kijken, worden keuzes in het heden ineens helder: wat moeten we stoppen, versnellen of anders organiseren?

Zo pakken we vandaag de risico’s aan die het World Economic Forum schetst. Niet vanuit angst, maar vanuit richting.

Wat als..
we een economie hebben die welzijn centraal stelt, binnen de grenzen van de aarde.
Gesloten grondstofkringlopen. Energie uit hernieuwbare bronnen. Gezonde ecosystemen. Levendige buurten. Bestaanszekerheid en vertrouwen in instituties.

Met backcasting zet je je verbeeldingskracht in
Stel je 2035 voor…
Een wereld waarin onze economie draait om het laten groeien van welzijn, op een leefbare en gezonde planeet.

Een economie die zorgt voor bestaanszekerheid, leefbare lonen en betekenisvol werk. Waar bedrijven meervoudige waarde creëren en samenwerken vanuit lokale wortels en mondiale verbindingen. Waar grondstoffen in gesloten kringlopen blijven en we maken wat we nodig hebben, niet eindeloos meer.

Alles draait op hernieuwbare energie. Schone lucht, water en bodem zorgen voor gezond voedsel en gezonde mensen. Steden en dorpen bestaan uit levendige buurten waar verschillen er mogen zijn en mensen zich verbonden voelen.

De natuur vormt opnieuw de basis van onze samenleving. Ecosystemen zijn veerkrachtig en kritische kantelpunten voor klimaat en biodiversiteit hebben we weten te voorkomen.

Dit is geen utopie.
Dit is backcasting in actie.

Want veel wat hiervoor nodig is, bestaat al.
Vaak nog kleinschalig, lokaal, experimenteel en in de onderstroom.

Als we ons vanaf nu, met alle spelers in onze economie, écht richten op deze toekomst, verkleinen we de risico’s die het World Economic Forum schetst. En maken we de wereld tegelijkertijd een beetje mooier.

Laten we gaan voor een positieve self-fullfilling prophecy, zet je verbeeldingskracht in en werk aan een positieve toekomt waarin we de risico’s gaan tackelen.

Welke voorbeelden van deze toekomst zie jij nu al ontstaan?

Het bericht Wat als we beginnen bij de toekomst die we wél willen? verscheen eerst op The Natural Step.

Rond de jaarwisseling is het woord ‘hoop’ vaak gebruikt. Het kan toeval zijn maar ik heb meerdere nieuwjaarsgroeten gekregen waarin mij naast geluk en gezondheid veel ‘hoop’ werd toegewenst. Dat geeft voedsel tot nadenken.

Waar komen  die hoopwensen vandaan? Wellicht een reactie op de zorgen die we hebben over hoe de wereld ervoor staat. Of een vriendelijke uitlaatklep voor onze frustratie en onmacht om hier wat aan te doen. Dus eigenlijke een gebrek aan hoop. Onmacht en zorg kunnen verlammend zijn en ongezond.

Bij hoop hoort perspectief. zonder perspectief is hoop niet mogelijk. En dit is juist de essentie van de TNS aanpak. Het besef dat bij jouw droom van een mooiere wereld nu al concrete stappen kunnen worden gezet in die richting. Klinkt dit zweverig? Absoluut niet. Want iedere stap, iedere actie wordt gemeten op effectiviteit: Draagt het bij aan het behalen van onze doelen. Doelen die bijdragen aan een leefomgeving die niet wordt uitgeput en vervuild. En waar sociale rechtvaardigheid is die bijdraagt aan de twee traditionele nieuwjaarswensen: geluk en gezondheid.  

Het bericht Hoop en perspectief in het nieuwe jaar verscheen eerst op The Natural Step.

The Natural Step als fundament voor duurzame samenwerking

Voorbeelden zijn er genoeg, maar één ecosysteem wil ik graag wat meer toelichten. Een systeem waarin gemeente, corporaties en bouwers al bijna 14 jaar op congruente en consequente manier samenwerken om gezamenlijk een grote regio te verduurzamen. Ik heb het over Metropool Regio Eindhoven. In deze duurzame samenwerking in Metropool Regio Eindhoven komt alles samen: economie, ecologie en lange termijnwaarde.

Metropool Regio Eindhoven als ecosysteem

Een regio die groot is geworden dankzij multinational Philips en die nu een tweede immense golf van grootstedelijke ontwikkeling ervaart, dankzij ASML. Deze zeer interessante ontwikkeling, uniek in haar soort, kan alleen slagen op een duurzame manier, waarbij kwaliteit van leven voor al het leven op aarde wordt erkend en gewerkt wordt aan een gezond en herstellend ecosysteem. Zonder aandacht voor ecologie immers geen bestaansrecht voor economie.

Het Duurzaamheidspact en strategische afspraken

Dit bewustzijn lijkt bij iedere partner van het in 2018 opgerichte Duurzaamheidspact te bestaan. Dat pact heeft als basis de strategische afspraken die zes jaar eerder tussen alle corporaties en de gemeente Eindhoven zijn opgesteld, op basis van dezelfde spelregels. Anno 2026 zijn deze afspraken en de manier van samenwerken nog steeds leidend binnen het pact, met zichtbare resultaten op thema’s als energie (besparing én opwekking), natuurlijke stad, kwaliteit van leven en materialen.

Tientallen organisaties die op de een of andere manier verbonden zijn, in eerste of tweede graad, zijn ook intern aan de slag gegaan met deze manier van werken. Zo worden strategische doelen gedefinieerd en krijgt verduurzaming concreet vorm binnen de eigen bedrijfsvoering. Op die manier is een unieke humuslaag ontstaan, waarin elk duurzaam initiatief gezaaid kan worden en vervolgens veel voeding krijgt om te groeien.

Van humuslaag naar biobased materialentransitie

Het is dan ook geen verrassing dat de biobased materialentransitie in deze regio is gestart en inmiddels als voorbeeld dient voor heel Nederland. De dertien corporaties in de regio hebben drie jaar geleden een commitmentverklaring getekend om ervoor te zorgen dat zij binnen circa vijf jaar, zowel in nieuwbouw als in bestaande bouw, uitsluitend gebruikmaken van materialen die lokaal geteeld kunnen worden.

Van Land naar Pand, geteeld door boeren in (of nabij) Metropool Regio Eindhoven. Dankzij de opgebouwde humuslaag kon die commitmentverklaring er redelijk eenvoudig en vooral heel snel komen. Kort daarna volgden vergelijkbare convenanten van de bij Metropool Regio Eindhoven aangesloten gemeenten, evenals commitmentverklaringen van bouwers en ontwikkelaars uit hetzelfde gebied.

Iedereen zag en ziet de noodzaak om deze stap te maken en daarmee comfort te bieden aan de boeren in de regio om ook daadwerkelijk te gaan telen voor deze nieuwe markt.

Waarom deze aanpak werkt – en schaalbaar is

The Natural Step heeft veel van de organisaties in deze humuslaag begeleid. Individueel of collectief. Nog steeds is het de voertaal van het Duurzaamheidspact in Eindhoven. Het is relatief klein begonnen, maar omdat steeds meer partijen de logica in hebben gezien van de taal en methodiek, is het steeds meer een humuslaag geworden. Een humuslaag die je elke organisatie en elke regio gunt richting een herstellende en gezonde samenleving.

Wie deze manier van denken en werken verder wil verkennen, kan dit ook doen via lezingen en sessies waarin we deze praktijkervaring graag delen.

Het bericht De humuslaag van Metropool Regio Eindhoven verscheen eerst op The Natural Step.

Maar de echte vraag is niet: hebben we beleid?
De echte vraag is: zit het in ons dagelijks werk?

Het probleem met “duurzaamheid als project”

Veel organisaties starten sterk: visie, doelen, een set KPI’s. En tóch blijft het vaak hangen in:

• losse initiatieven zonder samenhang
• enthousiasme bij een paar mensen (en verder “druk, druk”)
• discussies die steeds opnieuw gevoerd moeten worden
• een plan dat wel klopt, maar niet landt

Duurzaamheid werkt pas echt als het geen project meer is, maar de manier waarop je besluiten neemt.

De route die wél werkt: visie → thema’s → eigenaarschap

Wat we in de praktijk vaak zien werken, is een simpele, stevige volgorde.

1) Begin bij een gezamenlijke stip op de horizon
Niet als marketingzin, maar als kompas. Een stip op de horizon helpt je om dilemma’s te beantwoorden: past dit bij waar we naartoe willen? Als die stip gedeeld is, wordt duurzaamheid minder “mening” en meer “richting”.

2) Maak het behapbaar met een paar herkenbare duurzame thema’s
Geen lijst van 27 doelen, maar 4–6 thema’s die steeds terugkomen in gesprekken en keuzes. Denk aan circulariteit, energie/CO₂, natuur/biodiversiteit, gezond werken en sociale waarde.
Thema’s zijn handig omdat ze iedereen houvast geven, van uitvoering tot directie.

3) Redeneer terug naar vandaag
Als je de toekomst helder hebt, kun je terugredeneren: wat moeten we dan nú anders doen?
Dit voorkomt snelle oplossingen die later tegen je werken (bijvoorbeeld “iets groens” dat je lock-in geeft in een niet-circulaire keten).

Ambassadeurschap: de versneller die het verschil maakt

Je kunt duurzaamheid niet “uitrollen” met alleen communicatie. Mensen moeten het kunnen en durven in hun werk.

Daarom is een interne groep ambassadeurs vaak goud waard, mits je het goed organiseert:

• ze krijgen taal en tools om collega’s te helpen keuzes te maken
• ze oefenen met echte dilemma’s uit projecten en processen
• ze maken het concreet: wat doen we morgen anders?
• ze brengen energie, maar ook structuur en opvolging

Ambassadeurs zijn geen extra laag; ze zijn de brug tussen ambitie en praktijk.

Actueel: regels schuiven, verwachtingen blijven

De Europese duurzaamheidsregels zijn in beweging, er wordt gesproken over versimpeling/versmalling van onderdelen van CSRD/CSDDD. Reuters+1
Maar los van hoe wetgeving precies uitpakt: klanten, financiers en ketenpartners blijven vragen om transparantie, CO₂-reductie en aantoonbare impact. Kijk hoe Donkergroen dit heeft gedaan.

Met andere woorden: wachten tot het “uitgekristalliseerd” is, is geen strategie.

Praktisch: 6 vragen om morgen mee te starten

Als je duurzaamheid in het DNA wilt krijgen, stel dan eens deze vragen:

Weten we met elkaar waar we naartoe werken?
Wat is onze gedeelde stip op de horizon, en gebruiken we die ook echt in keuzes?

Welke duurzame thema’s keren steeds terug in onze projecten en gesprekken?
Zijn ze herkenbaar genoeg om richting te geven in de praktijk?

Wie voelen zich eigenaar van die thema’s?
En hebben zij ook de ruimte, middelen en voor mandaat om echt verschil te maken?

Hoe maken we duurzaamheid onderdeel van bestaande processen?
Niet ernaast, maar erin; van ontwerp tot inkoop, van uitvoering tot evaluatie.

Wat doen we al goed, en hoe bouwen we daarop verder?
Welke bestaande energie kunnen we benutten of versterken? Maar ook wat hebben we bereikt en hoe maken we dat zichtbaar?

Wie zijn onze ambassadeurs op de werkvloer?
Hoe ondersteunen we hen om anderen mee te nemen in de beweging?

De kern

Duurzaamheid “in het DNA” klinkt groot, maar het komt neer op iets heel praktisch:
een gedeelde richting, vertaald naar thema’s, gedragen door mensen die het elke dag waarmaken.

Het bericht Van mooie woorden naar echt anders doen verscheen eerst op The Natural Step.

De urgente opgaven op het gebied van klimaat, gezondheid en leefbaarheid raken ons allemaal. Maar het brengt ook kansen. Kansen om buurten te creëren die gezonder, groener en toekomstbestendig zijn. Duurzame wijken waar inwoners centraal staan. Maar dan wel graag rechtvaardig. Een rechtvaardige transitie waarbij iedereen mee doet. Dat vraagt om aandacht voor de leefwereld van álle inwoners, juist ook die grote groep van mensen in koopwoningen en particuliere huur, vaak zo’n 60 tot 70% van de woningvoorraad in een stad.

Deze groep heeft een enorme potentie. Denk aan grote woningen, ruimte voor zonnepanelen, isolatie, groene tuinen en sociale talenten. Maar ze worden nog te weinig bereikt. Terwijl we weten: als deze groep meedoet, wordt de transitie schaalbaar, betaalbaar en veel meer van iedereen.

Wat inwoners belangrijk vinden

Uit gesprekken, onderzoeken en praktijkervaringen, waaronder recente gesprekken met en over inwoners in Eindhoven, blijkt steeds weer: mensen willen vooral prettig wonen. Ze zoeken betaalbaarheid, comfort, gezondheid en verbinding. Veel gehoorde wensen zijn:

• woningen met voorspelbare woonlasten
• groene plekken dichtbij huis
• ruimte om elkaar te ontmoeten
• een wijk waarin je je veilig en gezien voelt

Ook zingeving speelt een rol. Inwoners willen bijdragen aan iets dat ertoe doet. Aan hun straat, hun buurt, hun stad. Niet als verplichting, maar omdat het betekenis geeft.

Wat er al gebeurt en wat we daarvan kunnen leren

In heel Nederland zien we hoe corporaties, gemeenten en partners samenwerken aan de verduurzaming van hele wijken. Denk aan renovaties met bewoners aan tafel, circulaire nieuwbouw met veel groen en zelfs energiepositieve buurten waar collectieve opwek, opslag en mobiliteit samenkomen. Dit zijn geen toekomstbeelden, maar praktijkvoorbeelden.

Deze voorbeelden laten zien: het kan wel! We beschikken over ervaring, kennis en betrokkenheid. Er zijn mensen en organisaties die weten hoe je duurzame verandering organiseert op buurtniveau, sociaal én technisch. Die kracht is er al. Laten we die gericht inzetten om ook de andere 60 tot 70% van de woningvoorraad in beweging te krijgen.

Waar kansen liggen

Juist nu is het moment om deze beweging te verbreden. Want de 30% kan niet de enige trekker zijn van deze transitie. Dit moeten we samen doen. Op een slimme manier. Door niet steeds het wiel opnieuw uit te vinden, maar op te schalen wat werkt. Door het potentieel van deze enorme groep serieus te nemen, net zo goed dat van de professionals die de transitie al vormgeven.

Wat daarvoor nodig is? Een houding van luisteren, vertrouwen en samenwerken. Initiatieven verbinden, barrières verlagen, kennis delen. Zodat mensen makkelijk kunnen aanhaken, en zodat maatwerk ontstaat voor verschillende typen inwoners: doeners, denkers, twijfelaars.

Door krachten te bundelen ontstaat iets dat groter is dan de som der delen. Wijken waarin duurzaamheid voelbaar wordt in het dagelijks leven. Waarin gezondheid, betaalbaarheid en verbondenheid hand in hand gaan. En waarin de duurzame transitie niet voelt als een opgave, maar als een gezamenlijke stap vooruit.

Het bericht Een duurzame transitie, ja graag! Maar wel rechtvaardig. verscheen eerst op The Natural Step.

Bij The Natural Step helpen we al jarenlang organisaties en gemeenschappen richting te geven aan duurzaamheid, met behulp van vier systeemvoorwaarden: geen systematische toename van stoffen uit de aardkorst, geen toename van door de mens gemaakte stoffen, geen systematische aantasting van de natuur, en mensen niet belemmeren om in hun fundamentele behoeften te voorzien. Deze vier spelregels vormen het fundament van onze duurzame transitieaanpak.

Soms verschijnt er een boek dat niet alleen naadloos aansluit bij deze principes, maar ze ook weet te verbinden aan toekomstvisie die echt anders is: één waarin we ontsnappen uit het eeuwige economische groeimodel én regeneratie mogelijk maken. Stellar: a world beyond limits and how to get there van Tony Seba en James Arbib is zo’n boek. Het schetst een unieke wereld binnen de grenzen van onze planeet: een wereld van overvloed, van herstel én van mentale ruimte. In een tijd waarin velen zich overweldigd voelen door de chaos van de transitie waar we in zitten, biedt dit boek een helder, hoopvol perspectief.

Van extractie naar overvloed

Seba en Arbib beschrijven de grondoorzaak van veel mondiale uitdagingen zoals ongelijkheid, conflicten, economische instabiliteit en ecologische uitputting: een wereldwijd extractief systeem. Dit is gedreven door een lineaire economie, gebaseerd op schaarste en concurrentie, die een constante stroom vereist van schaarse grondstoffen, land en arbeid – met vervuiling, uitputting en sociale druk als onvermijdelijke bijproducten.

Veel oplossingen van vandaag blijven hangen in symptoombestrijding, wat de auteurs treffend aanduiden als pleisters of erger nog Chimeras: hybride systemen die nieuwe technologieën inpassen in verouderde, disfunctionele structuren. Het gevolg: gemiste kansen en verspild potentieel.

Daartegenover introduceren zij het concept van stellaire technologieën: technologieën die overvloedige outputs leveren zonder uitputtende inputs of toxische bijproducten. Denk aan een Stellar energie systeem op basis van zonne- en windenergie, batterijen of kunstmatige intelligentie en arbeid of Stellar voedselproductie met precisiefermentatie. Deze technologieën ontwikkelen zich niet lineair maar exponentieel: zodra ze een zogenoemd ontbrandingspunt bereiken, worden ze sneller, goedkoper en krachtiger dan wat eraan voorafging. Het begint bij het creëren van een wereld die draait op natuurlijke energie, zonne-energie in overvloed, om vervolgens de stellaire technologieën te omarmen die oneindig opschaalbaar zijn op een eindige planeet, zoals precisiefermentatie, artificiële arbeid en circulaire productie.

Ook in Nederland zien we deze beweging al:

• De rvo-monitoring van zonne-energie laat de gestage groei van hernieuwbare opwekking zien.
• Those vegan cowboys werken aan dierloos geproduceerde kaas via micro-organismen: hun stalen koe.
• De nl ai coalitie onderzoekt hoe artificiële intelligentie op verantwoordelijke wijze kan bijdragen aan arbeid, zorg en efficiëntie.

De kracht van stralen

De kern van het boek draait om het concept radiance (straling): systemen die niet alleen duurzaam, maar overvloedig zijn. Zelfvoorzienend, regeneratief en in staat om andere systemen te versterken. Daarmee komen oplossingen binnen bereik die nu vaak nog als onrealistisch worden gezien: grootschalige co₂-verwijdering, toegang tot schoon water voor iedereen, herstel van biodiversiteit, en zelfs sociale innovaties zoals een universeel basisinkomen.

Ook hier levert Nederland al waardevolle bijdragen:

• Het porthos-project werkt aan grootschalige co₂-afvang en -opslag in de noordzee.
• TU/D maakt milieuvriendelijk drinkwater, zouten en chemicaliën uit zeewater op Lampedussa.
• Ark rewilding nederland zet zich in voor grootschalig herstel van biodiversiteit.
• Experimenten met een basisinkomen in Nederland laten zien dat sociaal-maatschappelijke oplossingen voor ongelijkheid serieus worden verkend.

Wat mij persoonlijk raakt, is dat deze visie geen toekomstfantasie is, maar een mogelijke wereld op basis van ontwikkelingen die nu al plaatsvinden. We staan niet aan het begin: we zitten er middenin.

Van theorie naar transitie

Stellar slaat een brug tussen richting en versnelling. Onze vier systeemvoorwaarden geven helderheid over waar we naartoe moeten: in Stellar laten Seba en Arbib zien hoe we daar kunnen komen. Het stopt de lineaire, extractieve x-stroom en bouwt aan een regeneratief model: waarin overvloed mogelijk wordt binnen de grenzen van onze planeet.

Het boek blinkt uit in systeemdenken. Het nodigt uit tot het zien van samenhang tussen technologie, cultuur, economie en ecologie. En het moedigt ons aan om in overvloed te denken: niet als wensdroom, maar als realistisch en strategisch perspectief. Tot slot geeft het boek je een set aan principes mee voor onderweg.

Op weg naar een toekomst van overvloed

Het is tijd om het narratief van schaarste los te laten. Niet door de grenzen van de planeet te negeren, maar juist door ze te respecteren op een manier die ruimte creëert: voor herstel, voor gedeelde gezondheid, voor welvaart die niemand buitensluit.

Ik hoop dat mijn korte beschrijving je inspireert om Stellar te gaan lezen. Ik beveel het in ieder geval van harte aan, aan iedereen die werkt aan systeemverandering. Het voedt het denken, scherpt je verbeelding en misschien wel het belangrijkste, geeft weer moed.

Zoals Robert Gibbins schrijft: “a masterpiece. A profoundly important and frame-changing book. Truly original. It reveals the shallowness of our current understanding of humanity.”

Iedere verandering begint bij verlangen. Bij geloof in dat het anders moet en beter kan. Dit boek schetst zo’n beeld.

Mag het je uitdagen om te geloven in een toekomst die mooier is dan vandaag.

Het bericht Een stellar wereld: hoopvol perspectief op een regeneratieve toekomst verscheen eerst op The Natural Step.

Steeds minder bewegingsruimte

De wanden van de trechter bestaan uit twee lijnen. De neergaande lijn staat voor het afnemende aanbod van wat de aarde ons biedt en wat wij nodig hebben om te leven; schone lucht, (drink)water, vruchtbare bodem, natuurlijke systemen die voedsel en grondstoffen geven etc.

De opgaande lijn staat voor de toenemende vraag daarnaar: We zijn met steeds meer mensen, we consumeren we steeds meer, daarmee vervuilen we steeds meer, het wordt steeds oneerlijker verdeeld etc.

Dat geeft flinke problemen, zoals klimaatverandering, grondstoffen schaarste, voedselonzekerheid, toenemende vervuiling, toenemende ongelijkheid, afnemend vertrouwen etc.

Hoe dichter de twee lijnen samenkomen, hoe kleiner de draagkracht van de aarde én hoe minder bewegingsruimte voor creatieve oplossingen.

Daarom is het zaak om de lijnen van de trechter zo snel mogelijk af te buigen tot parallelle lijnen, oftewel de tuit van de trechter. Dit is het moment waarop we geen verdere negatieve impact hebben op de draagkracht van de aarde, en dat is wat vaak wordt verstaan onder duurzaamheid.

Positieve impact

Maar dat is niet genoeg. We hebben zo lang zo veel te veel van de aarde genomen, dat het niet volstaat om te stoppen met te veel nemen maar dat we ook moeten teruggeven: het ecologische en sociale systeem weer opbouwen en herstellen, en zo zorgen voor veerkracht. Dat is de next level van duurzaamheid en heet officieel regeneratie.

Regeneratie gaat over positieve impact maken, en wij merken in ons werk dat dat veel positieve energie en enthousiasme geeft. Het zet aan tot creativiteit en innovatie. Dus dat is waar wij de lat leggen bij onze opdrachtgevers.

Stapje voor stapje steeds een beetje minder slecht hetzelfde blijven doen is bij lange na niet genoeg, totaal niet inspirerend en het maakt je organisatie niet toekomstbestendig. Ons niet bellen!

Is jouw organisatie toe aan een flinke dosis energie en enthousiasme om een positieve impact te maken, dan komen we graag met je in gesprek.

Het bericht De trechtermetafoor verscheen eerst op The Natural Step.