All we need is….Systeemdenken

Door Berend

et|icon_calendar|

september 24, 2019

et|icon_grid-3×3|

Systeemdenken is het antwoord

Het zou bijna de titel kunnen zijn van een slechte film maar in essentie is systeemdenken de basis van vele mooie oplossingen. Maar juist de afwezigheid van systeemdenken zorgt voor een slechte analyse van onze hedendaagse problemen en het zorgt er ook nog voor dat we halfbakken oplossingen creëren die soms meer kwaad doen dan goed.

Als we bijvoorbeeld kijken naar klimaatverandering dan ligt de ‘focus’ sterk op CO2. We hebben relatief weinig aandacht voor de andere broeikasgassen (bijv. methaan is 23 keer sterker dan CO2). De oplossingen die we bijvoorbeeld op woningniveau bedenken richten zich dan vooral op de Trias Energetica (terugdringen, opwekken en inkopen). Waar we geen rekening mee houden is de impact die het inpakken van onze woning op andere factoren dan alleen CO2 heeft. De impact van de productie, de introductie van nieuwe stoffen waarvan de effecten nog niet duidelijk zijn en laat staan de enorme kosten die het inpakken van een woning met zich meebrengt. 

Nu ook het dossier stikstof. De aantasting van de natuur door vervuiling moet een halt worden toegeroepen maar als we dan aan de verkeerde kant gaan sleutelen zoals VNO-NCW voorstaat, dan blijkt dat we teveel kijken naar details en te weinig naar het geheel en de effecten en interacties van het geheel. 

VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer wil minder en grotere Natura 2000-gebieden. ‘Zodat natuur en economie elkaar niet in de weg zitten. Ik hou van natuur, óók omdat natuurgebieden ons vestigingsklimaat verbeteren. Maar we kunnen de boel niet zoals nu op slot zetten.’

“Natuur en economie zitten elkaar in de weg”

Helder en begrijpelijk vanuit het economisch systeem (niet levend).
Geen individuele keuze vanuit het natuurlijk systeem (levend systeem).

Volgens LTO-voorzitter Marc Calon was de aanwijzing tien jaar geleden van ruim 160 aparte Natura 2000-gebieden een ‘vergissing’.

Is de ambitie om een systeem in stand te houden – omdat het goed is voor mens en natuur – een vergissing of is het uitvoeringsplan en de uitwerking niet goed gegaan? Zat het in de details van het systeem?

Hoe zit het nu met dat systeem?

Allereerst hebben we een gedeeld begrip nodig van wat een systeem nu eigenlijk is. Een systeem is een groep van op elkaar inwerkende en onderling afhankelijke elementen die een complex geheel vormen dat groter is dan de som der delen. Okay…dat vraagt om iets meer context.

Het menselijk lichaam is een systeem:

  • Het hart is een systeem
  • Het hart maakt ook deel uit van de grotere bloedsomloop
  • De bloedsomloop werkt samen met andere organen en componenten om een gezond lichaam te produceren.
  • Elk systeem heeft talloze delen die moeten samenwerken

Een organisatie is ook een systeem:

  • Uitvoering als een systeem van mensen, informatie, apparatuur.
  • Planning is afhankelijk van een groter systeem van de afdeling, inclusief beleid van andere afdelingen, financiën, etc.
  • En vice versa.
  • Kortom, alle systemen van een organisatie moeten samenwerken om hun unieke doel te bereiken. 

“Systeemdenken is een discipline voor het zien van gehelen, het herkennen van patronen en onderlinge relaties, en het leren hoe deze onderlinge relaties op een effectievere en efficiëntere manier te structureren.”

‘Een systeem kan worden gekenmerkt als levend of niet-levend. Even checken of je het begrepen hebt. De twee voorbeelden hierboven; hoe zou jij ze omschrijven? Levend of niet-levend?

Laten we kijken naar de karakteristieken van systemen.

  • “Systemen hebben specifieke doelen.”
  • Het doel van een systeem wordt gedefinieerd door het systeem als geheel
  • In een systeem moeten alle onderdelen aanwezig zijn om het doel te bereiken
  • De manier waarop de onderdelen van een systeem zijn gerangschikt, bepaalt de prestaties
  • Elk van de kernelementen van een systeem is afhankelijk van andere kernelementen. (Onderlinge afhankelijkheid)

Waar gaat het mis?

Traditioneel proberen we systemen te begrijpen door de afzonderlijke delen te bestuderen in plaats van het geheel (bijv. wat is een veilige hoeveelheid Roundup voor particulieren?). Dit staat bekend als reductionisme. Maar we weten dat de eigenschappen van de systemen evenveel afhankelijk zijn van de relaties tussen de onderdelen als de onderdelen zelf. Wanneer je het systeem uit elkaar trekt (focussen), dan mis je het patroon van onderlinge relaties en laat die nou net bepalend zijn voor probleem en oplossing.

De denkfout zit in de mentale modellen die we gebruiken om gehoor te krijgen voor een visie of standpunt. Deze mentale modellen zijn een verzameling afbeeldingen, aannames en verhalen die we gebruiken om de wereld te interpreteren.

  • “Mensen zijn onbetrouwbaar”
  • “De aarde is grenzeloos”
  • “Consumenten geven alleen om de prijs”
  • “Bedrijven geven alleen maar om winst”

Mentale modellen zijn heel sterk omdat ze ons een context geven waardoor we de werkelijkheid kunnen interpreteren. Ze vertellen ons hoe we moeten begrijpen en reageren op wat er om ons heen gebeurt, en bepalen hoe we handelen. Met de snelheid van informatie – en ook vooral de misinformatie – neemt de complexiteit toe en hebben we houvast nodig in het begrijpen. Maar mentale modellen vereenvoudigen het systeem want ze bevatten enkele gegevens wel en andere gegevens niet. Wat hiermee wordt weggelaten vormt een blinde vlek die ervoor zorgt dat we informatie verkeerd interpreteren soms zelfs belangrijke levensreddende gegevens bevatten of ons onnodig op kosten jagen.

Een oplossing

Wat kan ons dan wel helpen? We moeten de informatie uit de mentale modellen beter leren interpreteren en het geheel van onze acties en keuzes te overzien. Niet alleen in de tijd maar vooral in de onderlinge relatie tot elkaar. Hierbij kunnen raamwerken een uitkomst bieden – mits ze gaan over het grootste systeem en de onderlinge relaties tussen systemen en sub-systemen. Raamwerken (zoals The Natural Step Framework) kunnen ons bijvoorbeeld helpen bij het doorzoeken van complexiteit en gegevens om er zin en betekenis aan te geven. Alleen dan kunnen we het geheel van problemen zien en met integrale oplossingen komen die meer zijn dan de ‘som der delen’.

Eigenschappen van zo’n raamwerk:

  • Mogelijkheid tot het berekenen van het potentieel van bronnen/middelen: Bepalen van inzetbare bronnen/middelen .
  • Op een logische en verantwoorde manier omgaan met keuzes wanneer ze worden beoordeeld vanuit hun (deel)bijdrage aan de oplossing (succes) op lange termijn in plaats van het best haalbare op korte termijn.
  • Het bepalen van de scope voor analyse – Het probleem van de systeemgrenzen kan opgelost worden.
  • Voorkomen van (nog) onbekende problemen -Bij duurzame ontwikkeling kunnen we meer bereiken dan alleen maar het oplossen van de bekende impact van problemen.
  • Koesteren van kennis en samenwerken stimuleren over de grenzen van de vakgebieden heen – Het is mogelijk om samenwerking tussen ketens, disciplines en culturen te bevorderen wanneer we het gezamenlijke einddoel (succes) voor ogen hebben en dezelfde taal spreken en hiermee de relevante informatie uit de verschillende ‘kokers’ (lees disciplines of sectoren) te halen en toe te passen in de praktijk.
  • Creëren van synergie en samenhang tussen middelen en concepten – Hiermee kan beter gebruik worden gemaakt van bestaande ‘tools’ en concepten (bijv. SDG’s, Biomimicry, Cradle to Cradle) voor duurzame ontwikkeling, door deze te selecteren op basis van hun bijdrage aan het bereiken van succes.

 

 

 

Leren systeemdenken?

Doe mee met de The Natural Step Level 1 Training – Plannen voor duurzaamheid en leer vanuit systeemdenken om te plannen voor een duurzame organisatie.